De biologie van stress

zenuwstelsel

De biologie van stress

Het helpt om te begrijpen hoe stress werkt zodat je niet gestrest raakt van je stressreactie en om bewust te kunnen kiezen hoe je ermee om kunt gaan. Recent heb ik nieuwe inzichten opgedaan m.b.t. het ontstaan van stress en m.b.t. ontstressen, een korte samenvatting hiervan deel ik graag.

Stress is een normale overlevingsreactie op een bedreigende of gevaarlijke situatie. Je lichaam (o.a. zenuwstelsel) reageert onmiddellijk met stresshormonen (adrenaline en cortisol). Er wordt extra energie vrijgemaakt voor het verhogen van je hartslag, ademhaling, bloeddruk en spierspanning. Je spijsvertering en afweer komen op een lager pitje te staan. Je bent helemaal gefocust op de situatie zodat je adequaat kan reageren op het gevaar, zoals in de prehistorie op een gevaarlijk dier. In het hier en nu kun je bijvoorbeeld een auto die op je afkomt ervaren als een bedreiging. Ook psychische en/of emotionele factoren kunnen dreiging /gevaar en dus stress veroorzaken: bijv een naderende deadline, financiële verplichtingen, herinneringen aan een nare situatie of een heftige ruzie. Onze stressrespons maakt geen onderscheid tussen een fysieke of een psychische of emotionele bedreiging. Het zet dezelfde stressreactie in gang.

Hoeveel je kunt hanteren op een bepaald moment hangt af van de balans tussen je draagkracht en je draaglast. Draaglast gaat over wat en hoeveel je ‘op je bordje krijgt’, draagkracht over hoe je hiermee omgaat. Als je meer ‘op je bordje hebt’ dan je kunt hanteren, ervaar je dat als bedreiging en als stress.

Het autonome zenuwstelsel

In je lichaam is je autonome (= ‘automatische’) zenuwstelsel verantwoordelijk voor de aansturing van de automatische processen van je organen, zoals de spijsvertering, én voor je overlevingsreactie bij gevaar. Het autonome zenuwstelsel heeft 2 takken, een sympathische en een parasympatische tak. Deze laatste heeft ook 2 takken. Het sympathische deel van het autonome zenuwstelsel zet de vechten-of-vluchten-reactie in gang wanneer je dreiging of gevaar waarneemt (maakt alert en zet aan tot actie, het ‘gaspedaal’). Afhankelijk van de eerste (snelle en onbewuste) inschatting door een centrum in je hersenen van de situatie ‘kies’ je in een oogwenk voor een vecht- of een vluchtreactie. Wanneer geen van beide reacties mogelijk zijn, kun je niet meer handelen: je bevriest (de 'rem'). Dit wordt in gang gezet door de ‘primitieve’ tak van het parasympathische deel van het autonome zenuwstelsel. Het doel is veiligheid bewaren of herstellen, dus gericht op overleven en op een snelle, kortdurende reactie.

Wanneer het gevaar geweken is, is het tijd om te herstellen en weer tot rust en op kracht te komen (vergelijkbaar met de cooling-down na het sporten). Een andere, 'nieuwere' tak van het parasympathische deel van het autonome zenuwstelsel is hiervoor verantwoordelijk. De stresshormonen worden weer afgebroken en je kunt herstellen.

Het parasympathische deel van het autonome zenuwstelsel is de nervus vagus of zwevende zenuw. Deze bestaat uit 2 hoofdtakken: de onderste (dorsale) en de bovenste (ventrale) tak. De onderste tak bereikt alle organen in de buik en is het oudste, meest ‘primitieve’ deel. Deze onderste tak werkt sneller en grover om het systeem weer tot rust te brengen, in de hevigste situatie leidt dit tot ‘bevriezen’ (de ‘rem’).  

De bovenste tak bereikt alle organen in de borstholte en de keel/hals/mond. Deze tak ontwikkelt zich gedurende de eerste levensjaren in verbinding met je ouders /verzorgers. Zij leren je hoe je kunt herstellen door aandacht te besteden aan je gevoelens op dat moment en ze te uiten, je te troosten, er voor je te zijn. Deze tak werkt langzamer en is gebaseerd op herstellen in verbinding met anderen. Zorgzaamheid, empathie en veiligheid staan centraal.

Veel of langdurige stress

Wanneer de stress erg heftig is en/of te lang aanhoudt, kun je onvoldoende herstellen en kan stress schadelijk worden voor je gezondheid. Je ‘stapelt’ stressreactie op stressreactie, de tijd om te herstellen komt in het gedrang.

Langdurige stressreacties activeren het sympathische deel én (de onderste tak van) het parasympathische deel van het autonome zenuwstelsel, dus het ‘gaspedaal en de rem’ van het zenuwstelsel. Dit veroorzaakt de signalen die we ervaren als stress-signalen, het voelt als meer dan je kunt hanteren. Bijvoorbeeld een snelle(re) hartslag en ademhaling, spanning in je spieren, (neiging tot) terugtrekken uit de stressvolle situatie of in verzet gaan, je verdoofd voelen, je minder energiek en creatief voelen en verminderde weerstand en stofwisseling. Als dit langere tijd aanhoudt, kan het schadelijk zijn voor je lichamelijke en psychische gezondheid. Het verschilt per persoon hoeveel ernstig dit is, o.a. door verschillen in draagkracht en draaglast.

Herstellen van stress

Om te herstellen van stress is je bewust worden van je stressreacties en deze nader onderzoeken nodig. Weten dat de stress-signalen die je ervaart vlucht-, vecht- of bevriesreacties van je autonome zenuwstelsel zijn, helpt om niet gestrest te raken van stress. Daarna is het nodig (bewust) te kiezen om tijd en ruimte te maken voor rust en herstel. Helpend hierbij is te zoeken naar manieren om de langzame bovenste tak van de parasympathische zenuw te activeren, dus door contact te maken met mensen bij wie je je veilig voelt, je emoties te uiten en steun te kunnen ervaren. Gelukkig is je hele systeem gericht op weer herstellen zodat je weer verder kunt!